Filosofie is weer hip. Er verschijnen steeds weer nieuwe boeken in de rubriek filosofie. Bol heeft er ruim 2800 in de etalage staan. Daar zit ook veel tussen dat filosofen niet als zodanig zullen herkennen. Een wat degelijker medium is filosofie-online dat signaleert dat er per maand ongeveer tien boeken over het onderwerp verschijnen. En dan niet te vergeten Filosofie Magazine, dat maandelijks uitkomt. De trend is duidelijk.
Tegelijkertijd lijkt het alsof we met elkaar steeds minder tijd nemen om na te denken. Kijkcijfers en aandacht van de media bepalen het gesprek in het publieke domein. De wereld draait door. De naam van dit programma is goed gekozen trouwens. Het lijkt een teken van de tijd te zijn: relativeren, snelheid, zwartgallig, doemdenken ...
Wat zien we in de politiek? Populisme is aantrekkelijk, het (gepeilde electorale) succes van partijen als SP en PVV krijgt veel aandacht. Het sociaal liberalisme is uit. Tegen deze stroom in, kwam er dit jaar een bundel essays op de markt: “Open en onbevangen. De noodzaak van politieke vrijzinnigheid.” red: Roger van Boxtel e.a.  Het omvangrijke netwerk van de heren van Boxtel, Dik, de Graaf, Rinnooy Kan en Wijers werd ingezet. De bundel is een verslag van inleidingen die in het netwerk gebruikt zijn voor gesprekken over aspecten van vrijzinnigheid in de politiek. De gesprekken waren vast heel inspirerend. De weerslag op papier is dat niet. De essays in de bundel hebben de toon van inhoudelijke presentaties voor groepen: veel meninkjes en weinig diepgang. Een kans gemist. Het boek is net zo boeiend als de notulen van een bijeenkomst met grote ego’s. Van het vuurwerk 'onder tafel' lees je niet.
Er zitten een paar observaties/gedachten in, die ik interessant vind. Uit de inhoudelijke bijdrage blijkt dat politieke vrijzinnigheid een beweging is van sociaal liberalen in het centrum: van Groen Links tot VVD. De confessionele partijen van het midden, die ontbreken. Vrijzinnigheid is namelijk buitenkerkelijk. De overeenkomst tussen deze politieke partijen zit in gedeelde waarden als verdraagzaamheid, vrijheid en gelijkwaardigheid. 
Het politieke midden is de habitat van sociaal liberalen! Dat heb ik me nooit gerealiseerd. Ik denk wel dat het klopt. Dat wordt me nog duidelijker als Jouke de Vries, hoogleraar in leiden, de huidige situatie in de politiek uitlegt met het beeld van het hoefijzer. Het politieke spectrum, zo betoogt hij, is van een rechte lijn in een hoefijzer gebogen. Op de uiteinden zijn de partijen op een aantal onderwerpen naar elkaar toegegroeid (een nieuw midden dus eigenlijk) en in het (oude) midden van de sociaal liberalen piept en knarst de fundering en scheurt de gevel.
De definitie van vrijzinnigheid verklaart ook waarom de confessionele partijen in het (oude) midden redelijk overeind blijven, zij zijn gesprekspartner van iedereen, ook van de populisten. Dat dat lang niet altijd positief uitpakt, heeft het eerste kabinet Balkenende bewezen. Maar, ondertussen zit het CDA wel weer gewoon bijna tien jaar in de regering als grootste partij, dat vind ik een hele prestatie.
Verder biedt het boek weinig nieuws ter overweging. Helaas. Ongeveer tegelijkertijd kwam Rob Wijnberg met een nieuw boek: “Nietzsche en Kant lezen de krant. Denkers van vroeger over dilemma’s van nu.” Hij is journalist en filosoof in dienst van NRCnext. Hij is wel in staat om hedendaagse verschijnselen in de maatschappij vlot en met diepgang te benaderen. Een aanrader dit boek.
In de inleiding bij de verzameling van artikelen uit de krant, laat hij zien hoe het proces van relativeren in het publieke debat heeft geleid tot onverschilligheid. Met als gevolg: “we geloven (...) niet meer in de voorstelling van zaken zoals ‘het nieuws’ ons die voorschotelt, en verliezen daardoor iedere reden om ons erdoor aangesproken te voelen, ons er druk om te maken of er zelfs maar aandacht aan te schenken.” (21) Dat we niet meer geloven, geen idealen en waarden meer hebben om voor te sterven, heeft dus een schaduwkant. Alleen het zogenaamde “islam debat” keert de tolerantie/onverschilligheid, daar is de felheid terug.
Voor mij is na het lezen van beide boeken evident dat we twee bewegingen kunnen gebruiken om het publieke gesprek een impuls te geven: nieuwgierigheid en moraal. De nieuwsgierigheid van journalisten en filosofen is een competentie die inspirerend kan werken voor hen die op zoek gaan naar het andere, vreemde. Het Balkenende pleidooi voor herstel van waarden en vernieuwing van normen kan het begin zijn van maatschappelijk leven en laten leven.
Anders geformuleerd: als na de filosofie ook de theologie weer een factor van betekenis wordt in het openbare gesprek over de waarden van onze maatschappij. Laten ze een voorbeeld nemen aan ‘jonkies’ als Rob Wijnberg.

Laatst vernieuwd: 23-09-2009 om 08:35